Co robi symbol diabła na wielkanocnym stole?

Tak jak Boże Narodzenie ma choinkę, czy mówiąc dokładniej jodłę, sosnę lub świerk, tak Wielkanoc ma własne świąteczne drzewko (a nawet dwa) - wierzbę i brzozę. Dowody? Gałązki obsypane baziami zdobią wielkanocne koszyki i stoły, a śmigus-dyngus bez wierzbowych lub brzozowych witek byłby tylko dyngusem. Pierwszy człon zwyczaju, czy może raczej rytuału, odprawianego w Wielki Poniedziałek, nawiązuje do smagania dziewcząt gałązkami młodych drzew. Był to prastary rytuał oczyszczenia z chorób i złej energii, a wraz z umacnianiem się na ziemiach polskich chrześcijaństwa - także z grzechów. Smaganie gałązkami miało przenosić siły witalne z drzewa na ludzi, zapewniać zdrowie, płodność i szczęście.

Nasi żyjący blisko natury przodkowie zauważyli, że wierzba ma silną wolę przetrwania - nawet ze ściętego pnia potrafi wiosną wypuścić młode gałęzie, nie wspominając już wczesnym kwitnieniu. Tym samym stała się ona symbolem odradzającego się życia, płodności i sił witalnych. Wierzono, że zjedzenie bazi czy smaganie wierzbowymi witkami zapewni zdrowie.

Wydaje się więc, że budząca się do życia jako jedna z pierwszych, jest idealnym symbolem świąt zmartwychwstania. Problemy w tym, że w kulturze nic nie jest jednoznaczne, a wierzba ma w tradycji też swoją inną, ciemną stronę.

Słowianie mieli do wierzby ambiwalentny stosunek. Nie zawsze kojarzono ją z nowym życiem i siłami witalnymi, bywała też symbolem śmierci, rozpaczy, samotności. Samotne wierzby mogły stać się siedliskiem demonów, złych duchów i samego diabła. Nie były jednak w tym odosobnione, bo również inne gatunki drzew, które był stare, powykrzywiane, miały dziuple czy stały samotnie - mogły stać się przedmiotem obaw wśród naszych pradziadów.

W folklorze słowiańskim spotkać można natomiast podania o skarbach ukrywanych przez biesy w pniach płaczących drzew oraz o diable Rokicie, który upodobał sobie wierzbowe zarośla. Nie można też zapomnieć, że czarownice na sabat pędził na wierzbowych miotłach. Ze względu na upodobanie do bagiennych terenów drzewa te często łączono z wodnymi demonami.

Z tym natomiast wiąże się inny zwyczaj tak zwane żurowanie, które odbywało się w Wielką Środę na Śląsku. Gospodarze z wierzbiny przygotowywali miotły, którymi rytualnie wymiatano wszystkie nieczystości zgromadzone podczas zimy, następnie gromadzono je na skraju pól i zapalano. Podpalano też wierzbowe gałązki i biegano z nimi dookoła pól, co miało odpędzać demony akwatyczne i chronić uprawy przed powodzią.

Ma wierzba jeszcze trzecie znaczenie - jest granicą. Drzewo to preferuje podmokłe tereny, jest więc doskonałym kandydatem na drzewo graniczne między żywiołami: wody i ziemi oraz między światami: żywych i umarłych. Wierzby to według ludowych wierzeń swoiste bramy w zaświaty.

Wierzba ma więc w sobie zarówno pierwiastek śmierci, jak i odrodzenia oraz życia, jest więc idealnym kandydatem na wielkanocne drzewo.

Nie tylko wierzbowe witki były używane podczas śmigusa-dyngusa. Drugim często wykorzystywanym drzewem była brzoza. Brzoza była silnie kojarzona z płodnością stąd wykorzystanie jej podczas śmigusa-dyngusa. W Polsce południowo-wschodniej uważano ją za drzewo przynoszące szczęście. Jej młode witki kojarzył się z odrodzeniem i wiosną. Była ona symbolem kobiecości.

W dawnej Polsce brzoza była wykorzystywano w palmach na Niedzielę Palmową. Adam Fisher wspominał, że w Nowej Wsi koło Czarnkowa zrywano tego dnia młode gałązki drzewa i wstawiano do wody. Jeśli do niedzieli Zmartwychwstania pojawiły się na nich liście, wróżyło to szczęście w domu.

Nie tylko w Poniedziałek Wielkanocny sięgano po brzozę, była ona także potrzebna w Wielką Niedzielę. Tego dnia obowiązywał bowiem zakaz długiego spania, bo groziło to bólem głowy i zarastającym chwastami polem. Wiązano więc brzozowe witki w pęki i wypędzano nimi śpiochy (oczywiście smagając zaspanych domowników, którzy nie poszli na rezurekcję). Zwyczaj ten miał przynieść szczęście, pomyślność i zdrowie.

Zielone gałązki bukszpanu często zdobią koszyki i stoły wielkanocne. Roślina, która nawet zimą zachowuje swoją zieleń, jednoznacznie kojarzy się z nieśmiertelnością, wiecznością oraz nadzieją na życie wieczne. Znaczenie bukszpanu (i jego trwałość) sprawiały, że wykorzystywany był także w wieńcach pogrzebowych. W XIX wieku, gdy Adam Fisher zbierał materiały do swojego słownika "Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych", w Małopolsce bukszpan wykorzystywano do tworzenia bukietów weselnych.

Bukszpan zwyczajny jest rośliną trującą, o czym musieli wiedzieć już nasi przodkowie, bo Adam Fisher nie zanotował użycia leczniczego tej rośliny, z jednym może wyjątkiem w okolicach Łowicza stosowano go na ból głowy przy kołtunie (sklejony łojem pęk włosów na głowie powstający z braku higieny i nieużywania grzebienia), w następujący sposób:

Rzeżucha to roślina problematyczna, bo jak zwracał uwagę Adam Fisher, polski lud pod tą nazwą rozumiał zarówno rzeżuchę botaniczną, czyli Cardamine L., jak i pieprzycę, czyli Lepidium spp., stąd trudności w rozdzieleniu znaczeń i symboliki tych roślin. Zwyczaj wysiewania rzeżuchy na Wielkanoc jest bardzo stary, robili to już nasi przodkowie w XV wieku. Młoda, niedawno wysiana roślina w oczywisty sposób kojarzy się z nowym życiem i odrodzeniem.

Dziś wiemy, że rzeżucha jest źródłem witaminy C, B1, K, wspiera trawienie i przyczynia się do obniżenia cukru we krwi. Nasi przodkowie stosowali ją w lecznictwie, ale w zgoła innych sposób. W XVI wieku uważano, że jest remedium na ból zęba. Należało zawiesić ją na ramieniu po stronie, po której ból występował lub na szyi. Miała być też środkiem poronnym. Natomiast w XVII wieku można było przeczytać, że nasiona rzeżuchy położone pod język przywracają mowę w przypadku paraliżu, a utarte z figą leczą głuchotę.

Rzeżucha w przeciwieństwie do wierzby, od zawsze miała pozytywne konotacje. Wierzono, że ma ona moc odganiania złej energii. Między innymi w Małopolsce nazywano ją urocznikiem, bo gdy podejrzewano, że na człowieka lub zwierzę rzucono urok, okadzano obiekt klątwy dymem z rzeżuchy.

Jeśli lubisz być na bieżąco z trendami i tematami, które naprawdę mają znaczenie, Styl Interia to dobre miejsce na dalszą lekturę. Zajrzyj po więcej artykułów i wybierz coś dla siebie.