Katarzyna Pruszkowska, Interia.pl: Czy istnieje jeden schemat dobrego przeżywania żałoby? Pytam, bo nadal wiele osób opiera swoją wiedzę o żałobie na modelu pięciu faz; a jeśli coś w tym procesie zaczyna dziać się inaczej, myślą, że przeżywają żałobę "źle".
Milena Dzienisiewicz: - Zacznijmy może od tego, że te wspomniane etapy, a więc zaprzeczenie, złość, targowanie się, depresja i akceptacja, początkowo dotyczyły procesu godzenia się z diagnozą nieuleczalnej choroby, a nie żałoby. Dość szybko zaczęły być jednak odnoszone do straty, tyle, że opierały się na, jak dziś już rozumiemy, nie do końca prawidłowym założeniu. Mianowicie przedstawiały żałobę jako proces liniowy, złożony z następujących po sobie etapów. Z jednej strony takie podejście w pewien sposób porządkowało przebieg żałoby, ale z drugiej - nie oddawało tego, jak bardzo skomplikowany jest to proces. A to z kolei mogło prowadzić do pojawiania się niepotrzebnego niepokoju u osób po stracie. Bo skoro po okresie, w którym były już w stanie się z czegoś cieszyć, następowało kilka dni płaczu, coś musiało być nie tak, nastąpił regres do poprzedniego etapu.
- Dziś już rozumiemy, że żałoba to plątanina, która zakłada, że w trakcie całego procesu wielokrotnie przechodzimy przez podobne emocje, myśli i doświadczenia, i nie ma to nic wspólnego ze "złym" przeżywaniem żałoby. Czym innym natomiast jest zaburzenie przedłużonej żałoby, które jest zaburzeniem uwzględnionym w klasyfikacji diagnostycznej.
Na czym ono polega?
- Żeby postawić diagnozę, musi zostać spełniony szereg bardzo konkretnych kryteriów. Po pierwsze, musi minąć odpowiednio długi czas od straty, choć, niestety, klasyfikacje różnią się między sobą - jedna podaje, że pół roku, druga, że rok. Po drugie, taka żałoba musi mieć wszechobecny i uporczywy charakter, uniemożliwiać zaakceptowanie straty, sprawiać trudności w angażowaniu się w życie społeczne czy zawodowe. Po trzecie, wraz z upływem czasu nasilenie emocji nie spada. Od razu może jednak warto powiedzieć, że to zaburzenie dotyka najwyżej 10 proc. osób przeżywających żałobę i zazwyczaj występuje wtedy, kiedy śmierci bliskiej osoby towarzyszyły jakieś traumatyczne okoliczności.
A czy występowanie wcześniej innych zaburzeń psychicznych może stanowić czynnik ryzyka takiej przedłużającej się żałoby?
- Tak, szczególne wcześniejsze epizody depresji, dlatego specjaliści wspierający osoby w żałobie zwracają szczególną uwagę na historię zaburzeń - po to, by zidentyfikować osoby, których żałoba może być potencjalnie trudniejsza. Użyłam słowa "potencjalnie" celowo, bo wcale nie musi tak być. Zwłaszcza, jeśli osoba po stracie korzystała wcześniej z psychoterapii, bo miała tam szansę zdobyć umiejętności radzenia sobie w niesprzyjających okolicznościach.
Wróćmy w takim razie do prawidłowo - że użyję tego słowa z braku innych - przeżywanej żałoby. Jak przebiega ten proces?
- No cóż, różnie, choć możemy wyodrębnić pewne stałe, takie jak uznanie rzeczywistości straty, przeżycie bólu, nauczenie się funkcjonowania bez osoby, którą właśnie utraciliśmy, znalezienie sposobu na kontynuowanie więzi. Ale to wszystko nie musi się wydarzać w określonym czasie i konkretnej kolejności.
Jak można kontynuować relację z osobą, której fizycznie już z nami nie ma?
- Paradoksalnie na bardzo wiele sposobów. Można nadal do niej mówić, opowiadać o tym, co dzieje się u nas dobrego lub zwracać się po pomoc w trudniejszych chwilach. Można od czasu do czasu ugotować lub upiec coś z przepisu zmarłej osoby, odwiedzić miejsce, które lubiła lub w które chodziliśmy razem. Na przykład moja mama zbierała anioły, więc po jej odejściu zabrałam jej kolekcję i dodaję do niej nowe egzemplarze. Zrobiłam sobie też na ręce tatuaż z aniołem, choć wątpię, że mama byłaby z tego zadowolona, i mam jej biżuterię - te rzeczy pozwalają mi czuć, że w jakiś sposób mama nadal mi towarzyszy.
To przypomina mi moje rozmowy z babcią - ponieważ obie nie unikamy tematu śmierci, zdarza nam się rozmawiać np. o tym, co babcia chciałaby, żebym po jej odejściu wzięła "na pamiątkę" lub o jej stroju "do trumny". Natomiast ta historia sprawiła, że zaczęłam się zastanawiać nad tym, czy zmiana w podejściu do umierania, czyli usunięcie go z domów i przeniesienie całego procesu do instytucji, mogła mieć wpływa na sposób przeżywania żałoby?
- Bez wątpienia. Obecnie śmierć stała się bardziej zmedykalizowana, zamknięta w murach szpitali, czasem hospicjów. A dawniej zdecydowana większość ludzi odchodziła w domu, we własnym łóżku. Zresztą sama mam takie, bardzo wczesne zresztą, wspomnienie: przed pogrzebem kogoś z rodziny siedzimy w dużym pokoju i coś jemy, a w drugim stała trumna z ciałem. Nikogo to ani nie oburzało, ani nie brzydziło. Takie oddalenie od śmierci może wpływać na żałobę choćby dlatego, że takie szczere rozmowy, jak na przykład pani i babci, są często ucinane na zasadzie "nie mów o tym", "jeszcze nie pora na takie rozmowy". A one naprawdę mogą pomóc, np. po śmierci nie musimy się zastanawiać, czego chciałaby bliska osoba, co może przynieść rodzaj ukojenia i spokoju.
- Wiem, że są osoby, które wierzą, że rozmowy o śmierci mogą ją przyciągnąć. Kiedy spotykam je w moim gabinecie, zazwyczaj staram się rozbroić to przekonanie pytaniem: ale jak to miałoby się stać? Przecież gdyby tak było, w moim gabinecie śmierć pewnie siedziałaby na stałe, bo rozmawiam tu o niej bardzo często. Z drugiej strony widzę, ile dobrego przynoszą działania takich organizacji jak np. Instytut Dobrej Śmierci, więc mam nadzieję, że czasem na powrót oswoimy sobie temat śmierci i umierania.
Wspomniała pani o rozmowach z bliskimi, którzy odchodzą, a we mnie pojawiła się nadzieja na to, że może do żałoby można się jakoś przygotować. Można?
- To trudne pytanie. Na pewno można uporządkować pewne sprawy, które, niezałatwione, mogłyby nam później ciążyć. Nawet ustalenie kwestii praktycznych, jak np. rodzaj pochówku, wspomniane ubranie, może ułatwić te pierwsze dni. Ale czy to sprawi, że nasz ból będzie mniejszy? Niestety wydaje mi się, że nie.
- Natomiast skoro już mówimy o rozmowach z osobami terminalnie chorymi, warto wspomnieć o szczególnym rodzaju żałoby, czyli żałobie antycypacyjnej, zaczynającej się jeszcze za życia bliskiej osoby. Kiedy wiemy, że śmierć nadchodzi, możemy się z tym zacząć oswajać i krok po kroku godzić z tym, co musi nastąpić. Nie unikniemy w ten sposób cierpienia, ale nawet te pierwsze chwile po stracie mogą być nieco lżejsze.
Wygląda na to, że sama zetknęłam się już z żałobą antycypacyjną, kiedy znajoma opowiadała mi o krytyce ze strony rodziny zmarłego męża. Uważali oni mianowicie, że koleżanka za wcześnie znalazła sobie nowego partnera i zaczęła układać życie na nowo. A ona mówiła: moja żałoba zaczęła się prawie od razu po diagnozie męża, bo widzieliśmy oboje, że on już z tego nie wyjdzie.
- Och, muszę przyznać, że ta i podobne historie złoszczą mnie i bawią jednocześnie. Bo co komu do tego, kiedy ktoś jest gotowy, żeby ruszyć dalej? To tylko pokazuje, że nadal funkcjonuje wiele mitów i nieadekwatnych przekonań związanych z żałobą. Nie dość, że ktoś stracił bliską osobę zdążył się już nacierpieć, to jeszcze musi mierzyć się ze złotymi radami i opiniami innych ludzi. Budzi to we mnie wiele emocji, bo potem trafiają do mojego gabinetu pacjenci, którzy zwyczajnie wstydzą się tego, że np. kogoś znowu pokochali.
- Pamiętam pewnego mężczyznę, który pewnego dnia wszedł do gabinetu i widziałam, że jest wyjątkowo spięty. Od razu sobie pomyślałam, że kogoś poznał. A on zaczął kluczyć, wić się, nie wiedział nawet, jak zacząć rozmowę. W końcu sama zapytałam: poznał pan kogoś, prawda? To wspaniale! I nastąpiła długa cisza. Bo on zupełnie nie spodziewał się takiej reakcji, był pewien, że ta nowa relacja sprawi, że zostanie poddany ocenie. Że inni powiedzą: ciekawe, jeszcze niedawno mówiłeś, że tak kochasz żonę, a już o niej zapomniałeś? Tyle, że my właśnie mamy żyć dalej! Wejście w nowy związek wcale nie oznacza, że zapomnieliśmy o osobie, która zmarła. Możemy ją nawet nadal kochać i czuć namiastkę dawnej bliskości. Możemy ją wspominać, opowiadać o niej, przeglądać albumy - a jednocześnie wyjść do życia.

Spotkała się pani z sytuacją, w której osoby w żałobie, szczególnie wdowy lub wdowcy, byli odrzucani przez otoczenie, bo nagle zostali bez pary i "przestali pasować"?
- Tak, niestety, i to nie jeden raz. Panie, które straciły partnerów, opowiadały mi, że część ich wspólnego środowiska zniknęła, rozluźniły się też relacje z zamężnymi koleżankami, które nagle zaczęły uznawać taką wdowę za "zagrożenie". To jest koszmarnie trudne doświadczenie, bo nie dość, że straciły najbliższą osobę, to jeszcze i inne osoby, które, w teorii, powinny być dla nich wsparciem. W tych konkretnych przypadkach wycofanie z relacji jest spowodowane przekonaniem o tym, że wdowa zaraz "odbije" mi partnera, ale często ludzie znikają także z innych powodów. Zazwyczaj na samym początku ludzi w otoczeniu jest sporo, ale im więcej czasu mija od śmierci, tym jest ich mniej. Częściowo dlatego, że istnieją oficjalne formułki, które mówi się bezpośrednio po śmierci lub na pogrzebie, ale później tych słów może zabraknąć. Nie bardzo wiadomo czy mówić, jak mówić, co mówić. Za to ze wspomnianymi już oczekiwaniami, choćby co do wyglądu czy zachowania, często jest mniejszy problem. Na przykład co do tego, ile powinna trwać żałoba.
- Dawniej uważano, że najtrudniejszy jest pierwszy rok, i on rzeczywiście jest szczególny, bo wszystkie ważne uroczystości czy święta po raz pierwszy odbędą się bez bliskiej osoby. Ale nie można od kogoś wymagać, że po tym roku całkowicie zapomni o bliskim zmarłym, przestanie o nim mówić, nie będzie tęsknić. Żałoba nie ma daty końcowej, nie jest tak, że po 12 miesiącach wstaje się, otrzepuje i mówi: "już jest tak, jak było; jakby to się nigdy nie zdarzyło". Owszem, emocje zmienią nasilenie, ale żałoba się nie kończ, tylko zmienia formę. Nawet po 20 latach może się zdarzyć dzień, który przepłaczemy z tęsknoty za bliskim. I to jest jak najbardziej w porządku.
A propos słów, których czasem nam brakuje. Jest jedno powiedzenie, które często można usłyszeć w obliczu straty, a ja zawsze zastanawiałam się, ile w nim prawdy: czy czas rzeczywiście leczy rany?
- Moim zdaniem nie. Sam upływ czasu magicznie nie sprawi, że ból związany ze stratą będzie mniejszy. Zresztą te słowa zakładają, że żałoba jest biernym procesem, niejako niezależnym od człowieka. Tymczasem już William Worden (psycholog zajmujący się tematem żałoby, autor książki "Poradnictwo i terapia w żałobie" - przyp. red.) mówił coś odmiennego: uważał, że człowiek w żałobie jest aktywnym współtwórcą tego procesu, a nawet ma w nim konkretne zadania. Zaliczył do nich: zaakceptowanie rzeczywistości straty, przepracowanie bólu żałoby, dostosowanie się do nowej sytuacji życiowej bez osoby zmarłej i znalezienie sposobu na kontynuację więzi w innej formie, o czym już wspominałam. W praktyce to oznacza, że jeśli siądziemy i będziemy czekać, aż ból sam minie, nie zmieni się nic. Tego cierpienia związanego ze stratą nie można "przeczekać".
Można od niego uciekać?
- Można, oczywiście, ludzie ciągle próbują. Ale, jak powiedział Worden, nie można przeżyć żałoby nie doświadczając bólu straty. To cierpienie po prostu musi się nam przydarzyć. Na krótką metę da się je zagłuszyć, choćby pracą, poświęceniu się rodzinie, pasji. Ale prawda jest taka, że prędzej czy później będziemy musieli skonfrontować się z tymi emocjami.
- Żeby jednak nie brzmiało to tak strasznie, przypomnę o modelu oscylacyjnym, bo świadomość tego, że żałoba nie jest procesem stałym, może dać ukojenie. W praktyce to oznacza, że cały czas przemieszczamy się między orientacją na stratę, czyli cierpieniem, tęsknotą, wspominaniem czy płaczem, a orientacją na życie, czyli codziennymi obowiązkami, ale też radościami, chwilami ulgi. To często widać już podczas pogrzebu: osoby, które straciły kogoś bliskiego w kościele i nad trumną płaczą, a chwilę później spokojnie z kimś rozmawiają, nawet się śmieją. Z zewnątrz to może wyglądać wręcz jak szaleństwo, ale zaręczam - to jest zupełnie normalne i zdrowe.
A czy żałoba może dawać objawy fizyczne? Pytam, bo na pewnym forum dla osób w stracie natrafiłam na cały wątek o "objawach z ciała", takich jak rozmaite bóle.
- Ależ oczywiście. Chyba najprościej można to wyjaśnić tak, że strata wiąże się z ogromnym stresem, który wywołuje w naszym ciele przeróżne reakcje, np. wyrzut adrenaliny, który sprawia, że podnosi nam się ciśnienie, serce bije szybciej. W związku z tym osoba w żałobie może u siebie zaobserwować szereg różnych objawów, takich jak nadmierna senność, bezsenność, problemy z apetytem, nudności, bóle brzucha, głowy, mięśni, ogromne zmęczenie. Jeśli to wszystko nie utrudnia nam codziennego funkcjonowania, można dać ciału czas, by doszło do równowagi. Jeśli jednak są bardzo nasilone, lub zwyczajnie nas niepokoją, warto skonsultować się ze specjalistą - wcale niekoniecznie psychologiem czy psychiatrą, często wystarczy rozmowa z lekarzem rodzinnym.

Kiedy warto pomyśleć o wizycie u psychologa?
- Najbardziej niepokojące są myśli rezygnacyjne. One mogą przybierać różne formy, na przykład "po co mam teraz żyć, skoro jej/jego już nie ma?", "Chcę umrzeć razem z nią/nim", "Beze mnie będzie wam wszystkim lepiej, mnie bez niego/jej już nie ma". W takim wypadku należy osobę w żałobie bacznie obserwować, a jeśli pojawi się już planowanie samobójstwa, niezwłocznie sięgnąć po pomoc (np. zadzwonić po karetkę, bo myśli samobójcze są traktowane jako stan zagrożenia życia - przyp. red.). Martwić może nas także całkowite wycofanie się z życia: brak kontaktów społecznych, nieodbieranie telefonu, rezygnacja z chodzenia do pracy. Taka silna potrzeba izolacji często jest wskazaniem do konsultacji ze specjalistą. Do głowy przychodzą mi jeszcze stany urojeniowe, np. tak silne poczucie winy, które sprawia, że zaczynamy się, zupełnie na poważnie, obwiniać, że bliski zmarł przez nas.
- Prawdopodobieństwo takiego trudniejszego przeżywania żałoby rośnie także wtedy, kiedy bliska osoba straciła życie w wyniku wypadku, katastrofy, zabójstwa. W takim przypadku mogą pojawić się nawet objawy stresu pourazowego, który wymaga interwencji specjalistów zdrowia psychicznego. Po pomoc, choć już nie "pilnie", warto się zwrócić również wtedy, kiedy objawy somatyczne znacząco utrudniają funkcjonowanie, np. uniemożliwiają chodzenie do pracy.
- Na koniec chciałam jednak uspokoić czytelników: w większości przypadków żałoba jest zupełnie naturalnym i potrzebnym nam procesem. Jeśli by mnie pani zapytała, jak najlepiej go przeżyć, odpowiedziałabym: w zgodzie ze sobą i po swojemu.










