Spis treści:
- Przewroty 2026. Edukacja, która zaczyna się od człowieka
- RÓWIEŚNICY z nagrodą w kategorii ogólnopolskiej
- Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza zwyciężył lokalnie
- Nagroda Specjalna dla Julii Pawłowskiej i Tomasza Suleja
- Finaliści pokazali, jak szeroko można dziś rozumieć edukację
- Statuetki, nagrody finansowe i coś ważniejszego niż gala
Przewroty 2026. Edukacja, która zaczyna się od człowieka
Centrum Nauki Kopernik po raz trzeci przyznało Nagrodę Przewroty, czyli wyróżnienie dla inicjatyw edukacyjnych, które nie tylko dobrze brzmią w opisie, ale przede wszystkim działają w praktyce. To nagroda dla projektów odważnych, nowatorskich i odpowiedzialnych. Takich, które pokazują, że edukacja nie musi kończyć się na szkolnej ławce, podręczniku i sprawdzianie.
W tej edycji do Nagrody Przewroty zgłoszono aż 360 inicjatyw z całej Polski. Do finału trafiło 10 projektów, po pięć w kategorii lokalnej i ogólnopolskiej. Ich tematy układały się w bardzo aktualną mapę problemów, z którymi mierzą się dziś dzieci, młodzież, nauczyciele, rodziny i lokalne społeczności: od cyberprzemocy i kryzysów psychicznych, przez klimat i dezinformację, aż po samotność, nierówności szans i potrzebę budowania więzi.
RÓWIEŚNICY z nagrodą w kategorii ogólnopolskiej
W kategorii ogólnopolskiej zwyciężył program RÓWIEŚNICY realizowany przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę. Kapituła doceniła inicjatywę, która mierzy się z problemem przemocy rówieśniczej i cyberprzemocy, czyli zjawisk często rozgrywających się poza wzrokiem dorosłych, ale bardzo mocno wpływających na codzienne życie młodych ludzi.
RÓWIEŚNICY nie sprowadzają edukacji do prostego komunikatu: "nie krzywdź". Program pokazuje młodzieży, jak reagować, gdzie szukać pomocy i co może zrobić świadek przemocy. To szczególnie ważne, bo właśnie świadkowie często mają realny wpływ na to, czy dana sytuacja zostanie przerwana, zignorowana czy jeszcze bardziej nakręcona.
Projekt dostarcza szkołom gotowe narzędzia do pracy: serial edukacyjny dla uczniów, scenariusze lekcji, szkolenia dla kadry pedagogicznej, webinary, platformę edukacyjną i ankiety diagnostyczne. Według danych przywoływanych przez organizatorów przemoc rówieśnicza jest najczęstszą formą wiktymizacji doświadczaną przez nastolatki, a udział w programie wzięły tysiące szkół i klas.
Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza zwyciężył lokalnie
W kategorii lokalnej Nagrodę Przewroty 2026 otrzymał Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza prowadzony przez Ośrodek "Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" w Sejnach. To inicjatywa, która pokazuje, że edukacja może zaczynać się bardzo blisko: od miejsca, w którym się dorasta, od sąsiadów, lokalnej historii, pamięci i różnorodności.
Dzieci uczestniczące w programie poznają sztukę, kulturę i historię wielokulturowego regionu. Piszą ikony, tworzą litewskie wycinanki, uczą się pieśni pogranicza, biorą udział w działaniach artystycznych i spotkaniach z twórcami. Brzmi pięknie, ale sens tego projektu jest głębszy niż sama kreatywna aktywność. Chodzi o zakorzenienie, odpowiedzialność i naukę bycia razem mimo różnic.
Kapituła zwróciła uwagę na to, że Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza zmienia sposób myślenia o różnorodności. Nie traktuje jej jak problemu, który trzeba "rozwiązać", ale jak punkt wyjścia do rozmowy, współpracy i budowania wspólnoty. W czasie społecznych napięć i polaryzacji taki projekt brzmi wyjątkowo aktualnie.
Nagroda Specjalna dla Julii Pawłowskiej i Tomasza Suleja
Podczas gali przyznano również Nagrodę Specjalną Przewroty. To wyróżnienie od zespołu Centrum Nauki Kopernik dla osób, które współpracują z Kopernikiem i inspirują jego pracowników swoją pasją oraz zaangażowaniem w rozwój edukacji.
W tym roku nagroda trafiła ex aequo do dr hab. Julii Pawłowskiej i dr hab. Tomasza Suleja, prof. IPal PAN. Oboje zostali wyróżnieni jako pionierzy nauki obywatelskiej w Koperniku. To ważny wątek tej edycji, bo pokazuje naukę nie jako zamknięty świat ekspertów, ale jako przestrzeń, do której można zapraszać uczniów, wolontariuszy i osoby spoza akademickiego środowiska.
Julia Pawłowska współpracowała z Centrum Nauki Kopernik przy projekcie "Genetyczne grzybobranie", w którym uczniowie mogli działać jak badacze: izolować DNA grzybów, poznawać techniki biologii molekularnej i współtworzyć bazę danych dotyczącą bioróżnorodności. Tomasz Sulej jest związany z projektem "Nauka ma głos", w ramach którego wolontariusze uczestniczą w pracach paleontologicznych i z bliska poznają, jak wygląda odkrywanie śladów bardzo dawnego życia.
Finaliści pokazali, jak szeroko można dziś rozumieć edukację
Choć statuetki trafiły do zwycięzców, sama lista finalistów pokazała, jak różnorodne mogą być współczesne projekty edukacyjne. W kategorii ogólnopolskiej znalazły się m.in. WEB-KORKI wspierające wychowanków domów dziecka, S4ClimateKit uczący o klimacie przez doświadczenie, European Rover Challenge łączący naukę z emocjami sportowej rywalizacji oraz KIOSKI TROSKI, które budują most między kulturą a zdrowiem psychicznym.
W kategorii lokalnej obok Dziecięcego Uniwersytetu Pogranicza wyróżniono także m.in. Studio DE_HA Fundacji Daj Herbatę, Własne Pokoje w Zachęcie, Trening białych krwinek Instytutu Genetyki Człowieka PAN oraz Szkolne kółko żużlowe w Kowalewie Pomorskim. Każda z tych inicjatyw odpowiada na inny problem, ale wszystkie łączy jedno: edukacja jest w nich praktyką, nie dekoracją.
Statuetki, nagrody finansowe i coś ważniejszego niż gala
Laureaci nagród głównych w kategorii ogólnopolskiej i lokalnej otrzymali autorskie statuetki oraz nagrody finansowe w wysokości 20 tys. złotych. Laureaci Nagrody Specjalnej otrzymali po 5 tys. złotych.
Ale w Przewrotach nie chodzi wyłącznie o wieczór galowy, zdjęcia i moment wejścia na scenę. Najważniejsze jest to, co dzieje się wcześniej i później: praca w szkołach, ośrodkach kultury, fundacjach, laboratoriach, małych miastach i lokalnych społecznościach. To tam edukacja faktycznie się zmienia.
III edycja Nagrody Przewroty pokazała, że dobra edukacja nie musi być ani nudna, ani oderwana od życia. Może uczyć reagowania na przemoc, wzmacniać lokalną tożsamość, oswajać naukę, budować wspólnotę i dawać poczucie sprawczości. A czasem największy przewrót zaczyna się właśnie od tego, że ktoś zauważa problem i konsekwentnie szuka dla niego mądrego rozwiązania.
