Traktujesz psa w ten sposób? Naukowcy wyjaśniają dlaczego tak się dzieje

"Twój pies kocha cię tylko dlatego, że dajesz mu jedzenie" - często można usłyszeć takie zdanie od ludzi, którzy więzi pies-człowiek upatrują tylko w pozyskiwaniu korzyści przez psa. Inni oburzają się w związku z tym, że ludzie darzą często tak głębokim uczuciem swoje zwierzęta, traktując je jak członków rodzin. Dla wielu osób jest to niezrozumiałe, ale z wyjaśnieniem tych zjawisk przychodzi nauka.

Jednym z najbardziej przełomowych projektów badawczych dotyczących psiego mózgu były eksperymenty prowadzone przez neurobiologa Gregory'ego S. Bernsa z Uniwersytetu Emory w Stanach Zjednoczonych. Zespół naukowców opracował metodę trenowania psów, aby mogły spokojnie pozostawać w skanerze funkcjonalnego rezonansu magnetycznego bez konieczności podawania im środków uspokajających. Dzięki temu możliwe stało się obserwowanie aktywności mózgu psa w czasie rzeczywistym, gdy zwierzę odbiera różne bodźce.

W badaniu opublikowanym w 2014 roku w czasopiśmie "Behavioural Processes" Berns wraz z Andrew M. Brooksem i Markiem Spivakiem sprawdzał, jak mózg psa reaguje na różne zapachy. Zwierzętom prezentowano zapach opiekuna, zapach obcej osoby, zapach znajomego psa oraz zapach jedzenia. Wyniki pokazały, że zapach właściciela wywoływał szczególnie silną reakcję w jądrze ogoniastym, czyli w obszarze mózgu związanym z systemem nagrody i odczuwaniem przyjemności. Ten sam obszar aktywuje się u ludzi między innymi w sytuacjach związanych z nagrodą społeczną, pozytywnymi emocjami czy doświadczeniem miłości.

Co szczególnie interesujące, u wielu psów reakcja na zapach opiekuna była silniejsza niż reakcja na zapach jedzenia. Oznacza to, że obecność człowieka może być dla psa równie satysfakcjonująca, a czasem nawet bardziej nagradzająca niż pokarm.

Kolejne badania zespołu Gregory'ego Bernsa jeszcze wyraźniej podważyły przekonanie, że relacja psa z człowiekiem opiera się wyłącznie na jedzeniu. W pracy opublikowanej w 2016 roku w czasopiśmie "Social Cognitive and Affective Neuroscience" naukowcy porównywali reakcję mózgu psów na dwa różne rodzaje nagrody. Jedną z nich była pochwała i aprobata ze strony opiekuna, a drugą smakołyk.

Okazało się, że u wielu psów aktywność jądra ogoniastego była równie wysoka lub nawet wyższa w reakcji na pochwałę niż w reakcji na jedzenie. Wynik ten sugeruje, że nagroda społeczna w postaci uwagi, kontaktu i pozytywnej reakcji opiekuna ma dla psa ogromne znaczenie. Gdyby psy traktowały ludzi wyłącznie jako źródło pokarmu, ich mózg reagowałby przede wszystkim na jedzenie. Tymczasem badania wskazują, że relacja społeczna sama w sobie jest dla psa biologicznie nagradzająca.

Jeszcze bardziej złożone podejście do badania więzi między psem a człowiekiem zaproponował zespół naukowców kierowany przez Sabrinę Karl i Ludwiga Hubera. W badaniu opublikowanym w 2022 roku w czasopiśmie "Scientific Reports" autorzy połączyli kilka metod badawczych, aby uzyskać pełniejszy obraz relacji psa z opiekunem.

W eksperymencie wykorzystano funkcjonalny rezonans magnetyczny, śledzenie ruchu gałek ocznych oraz testy preferencji behawioralnych. Psy oglądały nagrania wideo przedstawiające trzy osoby: swojego opiekuna, osobę znajomą oraz osobę obcą. Każda z tych osób prezentowała różne emocje, takie jak radość lub złość.

Wyniki badania pokazały, że już sam widok twarzy opiekuna wywoływał u psów aktywację obszarów mózgu związanych z przetwarzaniem emocji i mechanizmami przywiązania. Z kolei widok osoby obcej pobudzał głównie obszary odpowiedzialne za analizę bodźców wzrokowych. Dane z eye-trackingu wskazywały również, że psy znacznie dłużej skupiały wzrok na twarzy swojego opiekuna niż na twarzach innych osób. Testy behawioralne potwierdziły natomiast, że psy wyraźnie preferowały kontakt z opiekunem.

Autorzy badania podkreślili, że wyniki sugerują zaangażowanie u psów mechanizmów przypominających system przywiązania znany z relacji między dzieckiem a opiekunem.

Relacja między ludźmi a psami rozwijała się przez tysiące lat wspólnej historii i ten powolny proces sprawił, że psy stały się jednym z najbardziej społecznych gatunków zwierząt żyjących obok człowieka. W trakcie tej długiej ewolucyjnej współpracy szczególnie dobrze radziły sobie te osobniki, które potrafiły odczytywać ludzkie sygnały i budować trwałe relacje społeczne.

Badania nad zachowaniem psów pokazują, że w sytuacjach niepewnych lub stresujących często zwracają się one do swoich opiekunów w poszukiwaniu wsparcia. Zjawisko to jest określane jako "efekt bezpiecznej bazy" i zostało opisane między innymi przez Józsefa Topála i współpracowników już w 1998 roku w "Journal of Comparative Psychology", a później rozwinięte w badaniach Lisy Horn, Ludwiga Hubera i Friederike Range opublikowanych w 2013 roku w czasopiśmie "PLOS ONE". Eksperymenty te pokazały, że psy eksplorują nowe środowisko chętniej i pewniej, gdy w pobliżu znajduje się ich opiekun. Takie zachowanie jest charakterystyczne dla relacji przywiązania, a nie jedynie dla relacji opartej na nagrodzie pokarmowej.

W dyskusjach społecznych często pojawia się argument, że traktowanie psa jak członka rodziny jest nieprawidłowe, ponieważ przypisuje zwierzęciu ludzkie emocje. Pojawiają się też sugestie, głównie w odniesieniu do kobiet, że w tak niezdrowy sposób człowiek zaspokaja swoje potrzeby związane z posiadaniem potomstwa. Warto jednak zauważyć, że współczesna nauka coraz częściej potwierdza zdolność wielu gatunków do tworzenia złożonych relacji społecznych. Psy są szczególnym przypadkiem, ponieważ ich ewolucja przebiegała w ścisłym związku z człowiekiem.

Badania neurologiczne i behawioralne pokazują, że obecność opiekuna może aktywować w mózgu psa system nagrody, a twarz opiekuna ma dla zwierzęcia szczególne znaczenie emocjonalne. Psy reagują również na ludzkie emocje i potrafią dostosowywać swoje zachowanie do nastroju człowieka. Wszystko to wskazuje, że relacja między psem a człowiekiem nie jest wyłącznie wynikiem karmienia, lecz opiera się na mechanizmach przywiązania i interakcji społecznej.

Coraz więcej badań naukowych pokazuje, że więź między psem a człowiekiem należy do najbardziej wyjątkowych relacji międzygatunkowych w świecie zwierząt. Zapach opiekuna aktywuje u psa ośrodki nagrody w mózgu, jego twarz przyciąga uwagę i wywołuje reakcje emocjonalne, a sama obecność człowieka może być dla psa równie satysfakcjonująca jak jedzenie. Wyniki badań neurologicznych, poznawczych i behawioralnych sugerują więc, że psy nie postrzegają ludzi wyłącznie jako karmicieli, lecz jako ważnych partnerów społecznych, z którymi tworzą trwałą więź.

***

Źródła badań

- Berns, G. S., Brooks, A. M., Spivak, M. (2014). Scent of the familiar: An fMRI study of canine brain responses to familiar and unfamiliar human and dog odors. Behavioural Processes.

- Berns, G. S., Brooks, A. M., Spivak, M. (2016). Awake canine fMRI predicts dogs' preference for praise versus food. Social Cognitive and Affective Neuroscience.

- Karl, S., Boch, M., Zamansky, A., van der Linden, D., Wagner, I. C., Völter, C. J., Lamm, C., Huber, L. (2022). Investigating the dog-human relationship using fMRI, eye-tracking and behavioural preference tests. Scientific Reports.

- Topál, J., Miklósi, Á., Csányi, V., Dóka, A. (1998). Attachment behavior in dogs. Journal of Comparative Psychology.

- Horn, L., Huber, L., Range, F. (2013). The importance of the secure base effect for domestic dogs. PLOS ONE.